در عملیات پولشویی، بهعنوان یک فعالیت مجرمانه مالی، درآمدهایی که زاییده فعالیتهای غیرقانونی است، بهگونهای با درآمدهای حاصل از فعالیتهای قانونی درمیآمیزد که امکان شناسایی و جدایی آنها از یکدیگر ممکن نیست و میتوان از این درآمدهای غیرقانونی با حداقل ریسک برای فعالیتهای دیگری در آینده استفاده کرد.
ابراهیم رزاقی، اقتصاددان نیز در ارائه تعریف از این پدیده میگوید: پولشویی، عبارت است از مخفی کردن یا تغییر ظاهر غیرقانونی ثروت حاصل از فعالیتهای مجرمانه، به گونهای که وانمود شود این ثروت از منابع قانونی سرچشمه گرفته است.
حسین میرمحمد صادقی، استاد حقوق و امور قضایی با بیان اینکه، مخفی کردن پول یا مال از چشم دیگران کار تازهای نیست و از قرنها پیش مردم با روشهای بسیار ابتدایی اموال خود را از چشمهای حسود و دستهای ناپاک مخفی میکردند و مجرمان نیز همواره سعی در پاک جلوه دادن اموال خود داشتند، میگوید: آنچه جدید است جرم شناخته شدن عمل مخفی کردن منشا اموال ناشی از جرم، بهطور مستقل از جرم اصلی است که از اواسط دهه 80 میلادی مورد توجه سازمان های بینالمللی ازجمله سازمانملل متحد و کشورهای مختلف دنیا قرار گرفته است.
مینا جزایری، نیز با بیان اینکه پولشویی در دهه 1970 در هیچیک از مکتبهای حقوقی جهان، جرم مستقل تلقی نمیشد، میگوید: اما در دهه بعدی، یعنی سال 1982، یکی از محاکم کشور آمریکا مستندات قانونی جرم شناخته شدن این عمل را با رای دادگاه بهوجود آورد و اکنون، پولشویی بهعنوان جرم مالی مستقل، یکی از پدیدههای پیچیدهای است که جهان با آن روبهرو است.
یک کارشناس امور حقوقی نیز در این مورد میگوید: به موجب بخش 24قانون جرایم مربوط به قاچاق مواد مخدر مصوب سال 1986 انگلستان، «مساعدت به دیگری در حفظ یا کنترل عواید حاصل از قاچاق مواد مخدر با پنهانسازی، انتقال از یک قلمرو به قلمرو دیگر یا منتقل کردن به ذینفع، غیرقانونی بوده و جرم بهحساب میآید» و در سطح بینالمللی نیز، سازمان ملل متحد، در کنوانسیون مبارزه با قاچاق مواد مخدر و داروهای روانگردان مصوب سال 1988، از چنین نظامی پیروی کرده و بدون اشاره به تطهیر درآمدهای حاصل از سایر جرایم، فقط شستوشوی درآمدهای حاصل از قاچاق موادمخدر را جرم شناخته است. این کنوانسیون پنهانسازی یا کتمان ماهیت، منبع، وضعیت یا مالکیت واقعی عواید ناشی از مواد مخدر یا مرتبط و یا منتج از جرایم مربوط به مواد مخدر را جرم شناخته است.
وی در توضیح روند شکلگیری پولشویی بهعنوان یک جرم مستقل در تعاریف حقوقی، به قانون عدالت کیفری 1993 انگلستان اشاره کرده و میگوید: به موجب این قانون، یک رشته از جرایم تازه، شناسایی شده است که در آن بهطور مستقیم عمل تطهیر درآمدهای حاصل از هر منبع مجرمانه، جرم محسوب میشود.
وی میافزاید: گروه کاری برای مبارزه با جرم پولشویی (ATF)، جرم پولشویی را شامل این موارد میداند:
الف) تحصیل، تملک، نگهداری، تصرف یا استفاده از درآمدهای حاصل از جرم، با علم به اینکه بهطور مستقیم یا غیر مستقیم در نتیجه ارتکاب جرم بهدست آمده است.
ب) تبدیل، مبادله یا انتقال درآمدهای حاصل از جرم بهمنظور پنهان کردن منشا غیرقانونی آن، با علم به اینکه بهطور مستقیم یا غیرمستقیم ناشی از ارتکاب جرم بوده، یا کمک به مرتکب بهنحوی که مشمول آثار و تبعات قانونی ارتکاب آن جرم نشود.
ج) اخفا، پنهان یا کتمان کردن ماهیت واقعی منشا منبع، محل، نقل و انتقال، جابهجایی یا مالکیت درآمدهای حاصل از جرم که بهطور مستقیم یا غیرمستقیم در نتیجه جرم تحصیل شده است. از سوی دیگر؛ بند 1 از ماده 324 قانون جزای فرانسه، پولشویی را اینگونه تعریف میکند: «موجه جلوهدادن متقلبانه منشا اموال یا درآمدهای مباشر یک جنایت –به هر طریقی– که بهطور مستقیم برای او سودآور باشد». جرم پولشویی بر پایه قانون دادرسی کیفری 1992 انگلیس، در برگیرنده اموال حاصل از قاچاق مواد مخدر و عواید سایر جرایم ازجمله فعالیتهای تروریستی است. همچنین بنا به تعریفی که تیم موریس، نماینده پلیس فدرال استرالیا در همایش بررسی مسائل حقوقی– قضایی مواد مخدر (1998) ارائه داد: «پولشویی فرآیندی است که طی آن پول نقد یا سایر عواید حاصل شده از فعالیتهای نامشروع، تغییر ماهیت میدهند؛ بهطوری که بهنظر میآید سرمایه مورد نظر از منشا قانونی بهدست آمده است».
فاطمهسادات میرصادقی؛ با اشاره به اینکه؛ تطهیر درآمدهای ناشی از جرم، فقط به شستوشوی پول محدود نمیشود بلکه تطهیر تمامی اموال کثیف ناشی از جرم را دربر میگیرد؛ میگوید: منظور از تطهیر مال، مخفی کردن منبع اصلی اموال ناشی از جرم، یا پاک نمایاندن آنهاست بهگونهای که یافتن منبع اصلی مال غیرممکن یا بسیار دشوار شود.
وی میافزاید: جرم پولشویی علاوه بر ماهیت فراملی، ماهیت سازمانیافته نیز دارد و این امر مبارزه با آن را مشکلتر میکند. در جرایم غیرسازمانی با دستگیری مجرم، اعمال مجرمانه او تمام میشود ولی در جرایم سازمانیافته پس از دستگیری یکی از افراد باند یا سازمان، بلافاصله فرد دیگری جانشین او شده و اعمال مجرمانه ادامه مییابد.
- آندرو بوسار؛ نیز نظر خود را درباره پدیده پولشویی اینگونه بیان میکند: بدون تردید پولشویی امروزی نسبت به حاملان هندی و دلاوران صلیبی قرون وسطی که بهطور مخفیانه اقدام به حمل جواهرات میکردند، شیوههای پیچیدهتری اتخاذ میکند. هدف اصلی در پرده ابهام نهادن منبع و ماهیت تولید ثروت مورد نظر بوده و شگرد کار، ناگزیر، توسل جستن به ابزارها و راههای متعددی است که درواقع برای سردرگم کردن ناظران و عاجز کردن ماموران تحقیق طراحی میشوند. رزاقی با تاکید بر اینکه، تامین منابع برای فعالیتهای مجرمانه بعدی دیگر از آثار منفی پولشویی است، میگوید: دلیل آنکه پولشویی بهعنوان یک جرم مستقل در نظر گرفته میشود، همین امر است.
تقوی، نیز با بیان دیدگاهی مشابه و با اشاره به اینکه ثروت بهدست آمده از جرم در فرآیند پولشویی، وارد مبادلات اقتصادی قانونی میشود، میگوید: نباید سادهانگارانه با این مساله برخورد کرد و پنداشت که منشا تولید این ثروت مهم نیست و همین که این ثروت برآمده از جرم وارد چرخه اقتصاد قانونی میشود، خوب است و به افزایش ثروت اجتماعی و بهبود اقتصاد کمک میکند؛ به هیچوجه چنین نیست و عملیات پولشویی فقط بهمنظور پیشگیری از تحت پیگرد قرار گرفتن و تبدیل این ثروت غیرقانونی به ثروت قانونی و تامین منابع برای فعالیتهای مجرمانه بعدی است. برای همین هیچگاه نباید از یاد برد که درواقع ثروت ناشی از جرم و جنایت پاک نمیشود و ورود گذرای آن در فعالیتهای اقتصادی قانونی، پوششی بیش نیست.
پولی که باید شناخت
پولشویی واژه نمادینی است برای توصیف فرآیندی که در آن پول غیرقانونی و پلید بهعنوان نماد و نمود ثروت بهدستآمده از فعالیتهای مجرمانه مانند قاچاق موادمخدر، قاچاق اسلحه و کالا، قاچاق انسان، رشوه، اخاذی، کلاهبرداری و دیگر جرمهای اجتماعی و اقتصادی در چرخهای از فعالیتها و معاملات، با گذر از مراحلی، شسته و به پول قانونی و پاک تبدیل میشود.
برای شناخت بهتر فرآیند پولشویی باید تعریف مشخصی از گونههای مختلف پول (بهویژه با توجه به پدیده پولشویی) مدنظر گرفته شود.
پول، بنا بر تعاریف گوناگون اقتصاد به چهار دسته سفید (پاک)، خاکستری، سیاه (کثیف) و پول ملتهب تقسیم میشود.
اقتصاددانان پول سفید یا بهاصطلاح پاک را گونهای از پول (بهعنوان نمود ثروت) ارزیابی میکنند که از هیچگونه فعالیت نابههنجار اقتصادی، اجتماعی، قانونی و یا اخلاقی بهدست نیامده باشد. پول خاکستری به پولی گفته میشود که بهدست آمده از فعالیت غیرقانونی یا حتی قانونی اما فاقد ارزشها یا با حداقل ارزشهای اجتماعی–اخلاقی باشد. در حالیکه پول کثیف بهدست آمده از فعالیتهایی است که نهتنها واجد خصیصه غیرقانونی بوده بلکه دارای خصیصه مجرمانه نیز هستند. بهعبارت دیگر انجام بعضی از فعالیتها تنها از لحاظ اخلاقی مذموم است، در حالیکه برخی دیگر علاوه بر مذموم بودن، موجب محکومیت شخص خواهد شد. بهعنوان مثال فرار مالیاتی در مقام مقایسه با قاچاق مواد مخدر از منظر جامعه و افکار عمومی در یک رده قرار نمیگیرد.
پول ملتهب، اما به پولهایی گفته میشود که بهلحاظ تغییرات سریع اقتصادی، اجتماعی و سیاسی از کشورها، خارج و به مناطق امن روانه میشود. با این توضیح که اکثر اوقات پولشویی با فرار سرمایه از کشورها همراه است که آن هم ترکیبی از پول کثیف، خاکستری و حتی پولهای تمیز است.
رزاقی درمورد پولهای خاکستری میگوید: زمینه پیدایش پولهای خاکستری در کشورهایی که اقتصاد آنها بیشتر در حوزه اختیار دولت قرار دارد و دولت سازماندهنده منافع اقتصادی بهشمار میرود، بیشتر است و از آنجا که اقتصاد ما دارای چنین شرایطی است، زمینه پیدایش پولهای خاکستری فراهمتر از انواع درآمدهای غیرقانونی است.
باید توجه داشت که پول ملتهب حتی اگر بهلحاظ منشا واجد خصایص پول سیاه یا خاکستری نباشد؛ از آنجا که بیرون رفتنش از چرخه اقتصاد مشکلساز است؛ در چارچوب مبارزه با پولشویی مورد توجه است.
چگونه پول میشویند!
تقوی پیششرط انجام عملیات پولشویی را وجود چهار ویژگی فراملی بودن، تعدد مباشر، حرفهای بودن و سازمانیافتگی دانسته و در توضیح این ویژگیها میگوید: شستن پولهای کثیف ناشی از جرم، بهسبب ماهیت عمل، معمولا نیازمند رد و بدل کردن وجوه و اسناد، بین چند کشور و انجام معاملات متعدد و پیچیده بسیاری است که باعث خروج ثروت ناشی از جرم از یک کشور به کشور دیگر و بازگشت آن پس از شستوشو میشود. از سویدیگر، از آنجا که این فرآیند از مراحل پیچیده متعددی تشکیل یافته، شرکت افراد گوناگون در آن ضروری است. همچنین، بهرهگیری از افراد حرفهای برای پولشویی علاوه بر ضرورت سرعت بخشیدن به این فرآیند، خطر کشف آن و افشای جرمی که ثروت کثیف از آن بهدست آمده را کاهش میدهد.
وی درباره آخرین پیششرط ضروری برای امکانپذیری پولشویی میگوید: جرم سازمان یافته به فعالیتهای مجرمانهای گفته میشود که توسط گروههای متشکل و منسجم و بهصورت سازماندهی شده، انجام گیرد.
زهرا محبی، کارشناس اقتصاد نیز در این زمینه میگوید: پولشویی یک فرآیند سه مرحلهای است؛مرحله اول نیازمند قطع هرگونه ارتباط مستقیم بین وجوه و جرمی است که حاصل شده، مرحله دوم مخفی کردن ردپای وجوه برای جلوگیری از تعقیب قانونی آن است و مرحله سوم بازگرداندن وجوه به مجرم بهصورتی که نحوه اکتساب و محل جغرافیایی آن قابل ردیابی نباشد.
وی توضیح میدهد: نخستین و ظریفترین مرحله، جایگذاری یعنی سپردن پول نقد در بستر مالی از طریق بانکها یا دیگر موسسههای مالی است. عموما در کشورهایی که نظارت چندانی روی سپردهها انجام نمیشود. بانکها بهعنوان نقاط اصلی ورود پول کثیف به بستر مالی هستند. در این مرحله، هدف قطع هرگونه ارتباط مستقیم بین وجوه و جرمی است که این وجوه از آن حاصل شده است. مرحله دوم پنهان کردن منشا سرمایه یا لایهگذاری، یعنی قطع ارتباط میان سرمایه و منبع آن است؛ تا در حسابرسیهای آتی نتوان به سرچشمه مجرمانه آن پیبرد. بهعبارت دیگر مخفی کردن ردپای وجوه، برای جلوگیری از تعقیب قانونی آن. سومین مرحله ادغام یا یکپارچهسازی، یعنی ورود سرمایه تطهیر شده به اقتصاد رسمی با پوشش قانونی است. بهعبارت دیگر، بازگرداندن مجدد وجوه به مجرم بهصورتی که نحوه اکتساب و محل جغرافیایی، قابلردیابی نباشد.
حسینعلی بهرامزاده و حسین شریعتی، استادان اقتصاد؛ در مقاله مشترک خود منتشره در ماهنامه تدبیر (شماره 149– مهر 83) افزون بر این تقسیمبندی؛ دستهبندی دیگری نیز ارائه داده و مینویسند:
«پدیده پولشویی در هر کشور لزوما به عواید بهدست آمده از فعالیتهای بزهکارانه انجام شده در آن کشـــور محدود و منحصر نمیشود. درواقع ممکن است عواید بهدست آمده از فعالیتهای مجرمانه در کشورهای دیگر نیز به کشور مفروض، منتقل و در آن شسته شود. بنابراین، تعریف پولشویی باید دربرگیرنده آن بخش از عواید حاصل از جرایم رخ داده در یک کشور مفروض که برای شسته شدن در دیگر نقاط جهان از آن خارج میشود، نیز باشد. با این رویکرد، چهارگونه قابل شناسایی پولشویی را میتوان به شرح زیر برشمرد:
1 - پولشویی درونی: شامل پولهای کثیف بهدست آمده از فعالیتهای مجرمانه در داخل یک کشور است، که درهمان کشور نیز شسته میشود.
2 - پولشویی صادرشونده: شامل پولهای کثیف بهدست آمده از فعالیتهای مجرمانه داخل یک کشور است که درخارج از آن تطهیر میشود.
3 - پولشویی واردشونده: شامل پولهای کثیف بهدست آمده از فعالیتهای مجرمانه سایر نقاط جهان است که در داخل یک کشور مفروض شسته میشود.
4 - پولشویی بیرونی: شامل پولهای کثیف به دستآمده از فعالیتهای مجرمانه در سایر کشورهاست، که در خارج از کشور نیز شسته میشود.
از سوی دیگر؛ بر اساس گزارش صندوق بینالمللی پول، اغلب پولشویان رشوه کلانی به پلیس، بانکها و مقامهای مالیاتی، پرداخت و وکلایی را استخدام میکنند تا پولشویی آنها قانونی بهنظر برسد. از سویی دیگر نظامهای مالی الکترونیک امروزه کار پولشویان را آسانتر کرده است، چراکه راهیابی به این نظامها سختتر از راهیابی به نظام بانکها نیست. بهطور کلی پولشویان از چهار گروه اصلی برای عملیات خود استفاده میکنند؛ بنگاههای جهانی که با کلاهبرداران در ارتباط هستند، دولتهای فاسد و سیاستمدارانی که رشوه دریافت میکنند، مجرمان سازماندهی شده که مواد مخدر و کالاهای غیرقانونی معامله میکنند و تروریستها. این چهار گروه هدف اصلی پولشویان و تسهیلکننده فعالیت آنها بهشمار میآیند. تحلیلگران اقتصادی معتقدند تا زمانی که این گروهها وجود دارند مبارزه با پولشویی به نتیجه قابلقبولی نمیرسد و بودجه اختصاص داده شده برای مبارزه با این معضل باید به از میان بردن راههایی اختصاص یابد که کار پولشویان را تسهیل میکند.
رزاقی نیز درمورد راه و روشهای اصلی پولشویی میگوید: راهها و شیوههای عینی پولشویی عبارتند از انتقال مالکیت؛ خرید و فروش سهام؛ انتقال درآمد و پول به خارج؛ تبدیل درآمد مجرمانه به ارز خارجی؛ چند مسیری کردن عملیات بانکی؛ استفاده از بنگاههای صوری خیریهای؛ خرید و فروش چندباره مستغلات و زمین شهری؛ پنهانکاری و جاسازی پول و درآمد؛ خرید طلا و جواهرات و....
وی میافزاید: با توجه به متنوع بودن روشهای کسب سود از اعمال خلاف، بالطبع شیوههای تطهیر پول نیز پیچیده و متنوع خواهد بود. بهعبارت دیگر شیوههای پولشویی، به عواملی چون نوع خلاف انجام شده، نوع نظام اقتصادی و قوانین و مقررات کشوری که در آنجا خلاف انجام شده و نوع مقررات کشوری که پول در آنجا تطهیر میشود، بستگی دارد اما از معمولیترین و مهمترین روشهای پولشویی این است که پولشویان برای کاهش جلبتوجه مجریان قانون به عملیات پولشویی، مقادیر زیادی پول نقد را به مقادیر کوچکی تبدیل میکند و آنگاه آن را یا بهطور مستقیم در بانک سرمایهگذاری کرده و یا با آن ابزارهای مالی چون چک، سفته و... میخرید و در مکانهای دیگر سپردهگذاری میکنند. از شیوههای دیگر تطهیر پول میتوان به سرمایهگذاری موقت در بنگاههای تولیدی-تجاری قانونی، سرمایهگذاری در بازار سهام و اوراق قرضه، ایجاد سازمانهای خیریه قلابی، سرمایهگذاری در بازار طلا و الماس، شرکت در مزایده کالاهای قدیمی و انتقال پول به کشورهای دارای مقررات بانکی آزاد مثل سوئیس اشاره کرد. همچنین، برای انتقال سرمایه یا وجوه نقد به خارج از کشور، روشهای متعددی استفاده میشود که یکی از شایعترین آنها استفاده از بانکها و موسسههای مالی دارای فعالیت بینالمللی است.
اقتصاددان اشکال پولشویی را شامل موارد زیر میدانند؛ که برخی از آنها متناسب با شرایط هر کشور بیشتر مورد استفاده قرار گرفته، یا تغییراتی مییابند:
- تصفیه پول؛
- رفت و برگشت پول؛
- استفاده از نظام بانکی؛
- بورس اوراق بهادار؛
- معاملات ساختگی وارداتی – صادراتی؛
- سرمایهگذاری؛
- ایجاد شرکتهای صوری؛
- صورتحسابهای ساختگی؛
- سایر موارد مانند شرطبندی.
