بازار کالایی ایران هماکنون با سه کالا، معاملات (فیوچرز) را آغاز کرده است؛ سکه طلا؛ شمش مس و شمش طلا. خاصیت معاملات فیوچرز این است که برخلاف معاملات رایج بورس کالا که مصرفکنندههای واقعی کالاها در آن فعال هستند، در بازارهای آتی، بیشتر شاهد حضور فعالان حرفهای بازار سرمایه خواهیم بود.
آیا فعالان بازار سرمایه در بازار معاملات آتی (فیوچرز) در حال گسترش است یا همچنان نقش مصرفکنندگان واقعی کالاها در این بخش پررنگتر است؟
حضور فعالان بازار سرمایه در این بازار مطلوب است. معاملات آتی از نظر شرعی در ایران با معاملات فیوچرز در کشورهای دیگر کمی متفاوت است. در دیگر کشورها سفتهبازی در بازار معاملات آتی، مجاز است به این معنا که معاملات صددرصد کاغذی و بدون نیت تحویل است. در معاملات فیوچرز شرعی، حتما باید نیت تحویل وجود داشته باشد. یعنی اگر خریدار بخواهد کالای خودش را در سررسید تحویل بگیرد، فروشنده یا کسی که موقعیت «باز» در انتهای قرارداد آتی دارد، باید کالا را تحویل دهد. یعنی فرض تحویل و نیت تحویل جزو معاملات است چون ما معاملات فقط کاغذی بدون شرط تحویل در ایران نداریم. بنابراین در کشور ما با وجود این محدودیت، معاملات کاغذی - با ارقامی که در فیوچر دنیا وجود ندارد - نمیتواند رشد کند. البته تبعات آن بازارها را هم ندارد. چون بازارهای فیوچر متهم هستند که در بازارسازی، قیمتسازی و در مواقع بحران، بحران را تشدید میکنند و این اتهام در فیوچر و مشتقه ما وجود ندارد. با محدودیتی که با فرض حتمی تحویل برای معاملهگران در نظر گرفته میشود و اینکه سقف معاملات در حالحاضر کنترل میشود، امکان رشد بیش از حد وجود ندارد. سکه طلا در بازار آتی ما موفق است ولی اجازه نمیدهیم سقف معاملات از آن حدی که تعیین شده است، بالاتر رود. البته به مرور سقف معاملات را افزایش خواهیم داد. تجربه ایجاد زمینه برای معاملات فیوچرز برخی کالاها در دنیا، چندان موفق نبوده است. در این باب برای کالاهایی هزینه و مطالعه کردهاند که فکر میکردند مردم از آنها استقبال کنند ولی مورد استقبال قرار نگرفت و کنار گذاشته شد، یا اینکه بعد از مدتی کنار گذاشته شدند. در اینجا هم همینطور است.
در حوزه شمش طلا به دلیل اینکه تولیدکنندهاش در ایران انحصاری است، وارداتش هم به صرفه نیست؛ درنتیجه بازار سیال نداشتهایم. ما تولیداتش راهاندازی کردیم ولی به علت نبود بازار سیال، رقابت نیز در این بازار شکل نگرفته است. اما در حوزه مفتول مس با تعداد بیشتر تولیدکنندهها روبهرو هستیم و امید زیادی به رونق معاملات این محصول داریم. انس طلا هم به دلیل عوارضی که داشت و با حذف عوارض را از اول برنامه پنجم توسط مجلس، امیدواریم که این بازار مثل سکه طلا، رونق مطلوبی پیدا کند.
آیا امکان اینکه خارجیها در بازار ایران عرضهکننده باشند، وجود دارد؟
بله؛ چون تفاوت میان بازار قاچاق و بازار رسمی در بخش عوارض وجود داشت، امکان ورود رسمی طلا وجود نداشت. الان مصوبه مجلس موجود است که البته هنوز به دست ما نرسیده و منتظر ابلاغ هرچه زودتر آن از سوی رئیسجمهور هستیم. ظاهرا از ابتدای برنامه پنجم توسعه، این عوارض حذف شده است. امیدواریم با اجرای این مصوبه، بازار انس طلا رونق گرفته و مانند سکه موفق شود. همچنین بحث راهاندازی معاملات آتی نفت کوره نیز وجود دارد که البته مجوز آن هنوز صادر نشده است. مجوز نفت کوره باید در کمیته نفت تصویب شود. ما تقاضا را برای سازمان بورس بهصورت مکتوب ارسال کردهایم، برای اینکه نفت کوره در اولویت اقلام حاملهای انرژی وارد شود تا بتوانیم معاملاتش را شکل داده و فیوچرزش را پیاده کنیم.
در بازار ایران ایجاد فرهنگ معاملات فیوچرز نقش بسیار مهمی دارد. چنین معاملاتی پیش از این در عرصه بازار سرمایه ایران وجود نداشته و معاملات فیوچرز هم بهنحوی انجام میشود که با نحوه انجام معاملات سهام تا حدودی بیگانه است. بحث اعتباری بودن این معاملات و امکان استفاده از موقعیت فروش هم مطرح است که اکثریت فعالان بازار سرمایه، از این موضوع اطلاع درستی ندارند یعنی نه از اعتباری بودنش خبر دارند و و نه از این خبر دارند که میتوانند از موقعیت فروش استفاده کنند. با وجود موقعیت فروش، میتوان از پیشبینی افت قیمتها نیز بهره گرفت، حال آنکه این امکان در بازار سهام وجود ندارد. هنگامی که بازار سهام رو به سقوط میرود، سهام فروخته شده و بازار به یکباره با افت شدید حجم معاملات مواجه میشود.
برای اطلاعرسانی در مورد معاملات آتی در بازار سرمایه چه راهکاری اندیشیده شده است؟
قبل از اطلاعرسانی در حال حاضر نیز توان با حذف سقف، بر حجم معاملات افزود، بازار هم استقبال بهتری خواهد کرد ولی چون همچنان بازار فیزیکی سکه و طلا نداریم، تنها متکی به بازار سنتی و گهگاه عرضههای بانک مرکزی هستیم. عرضه سکه هماکنون در انحصار بانک مرکزی است. یکی از شروط اینکه بتوانیم سقف در فیوچرز سکه را حذف کنیم، این است که باید بازار فیزیکیاش را در اختیار داشته باشیم و یک بازار فیزیکی قوی پشتیبان آن باشد تا بتواند فیوچرز را تغذیه کند. ما هنوز این اطمینان را نداریم. تاکنون چندین بار مذاکراتی با بانک مرکزی داشتهایم و جلسهای هم در خدمت جناب آقای پورمحمدی بودیم. هماکنون تنها بانک مرکزی از طریق بانک کارگشایی و از مجرای بانکهای مختلف، عرضه سکه را انجام میدهد. بنابراین باید بازار رقابتی تشکیل شود تا بتواند پشتیبان توسعه معاملات آتی باشد. در این صورت میتوان تبلیغات را گسترش داده، سقف معاملات را برداشت و این بازار به میزان رشد مطلوب خواهد رسید اما در حالحاضر به دلیل محدودیت انحصار بانک مرکزی در ضرب سکه، مجبور به حفظ این محدودیت هستیم و باید با احتیاط پیش برویم.
اما میتوان فرهنگسازی معاملات آتی را در حوزه مفتول مس پیگرفت که با محدودیتهای مورد اشاره روبهرو نیست.
بله؛ ما این کار را شروع کردیم. یعنی سال گذشته آن را راهاندازی کردیم. اما بازار مفتول مس نیز تنها یک عرضهکننده دارد و در این حوزه بازار روانی نداریم. واردات و صادرات مس نیز نمیتواند بازار سیالی را بهوجود آورد از این رو در حوزه این محصول نیز چندان موفق نبودهایم. پس باید تمهیدهای دیگری برای آن بیندیشیم.
بازار سکه و شمش طلا به این دلیل در ایران پررونق است که یک بازار بسیار گسترده است، همچنین فعالان زیادی دارد و مردم طلا را به چشم یک سرمایه نگاه میکنند. ولی مس، هم ارزش محدودتری دارد و هم اینکه بر کسی روشن نیست که میتواند معامله را با هدف سودآوری انجام دهد یا نه بهنظر میرسد با وجود محدودیتهایی که شما به آن اشاره داشتید، باز هم حضور فعالان بازار سرمایه باوجود جذابیتها در این حوزه کمرنگ است.
البته اگر این محدودیتها را برداریم و مطمئن باشیم که فرض شرعی بودن معاملات - که تحویل را دنبال میکند- اتفاق بیفتد، بازار بهسرعت رشد میکند؛ چون طلا، بورسیترین کالای دنیا است. یعنی بهسرعت میتواند جای خودش را باز کند. هماکنون که دیگر عوارض برداشته شده، بازار قاچاق طلا باید از بین برود و از بین هم خواهد رفت. بنابراین دیگر محدودیتی برای ورود و خروج شمش وجود نخواهد داشت و هزاران تاجر در کنار بانک مرکزی میتوانند شمش عرضه و به بازار وارد کنند که در این صورت بازار روان خواهد شد. ولی به هر حال در مورد سکه طلا، محدودیت عرضه انحصار بانک مرکزی را داریم مگر اینکه بانک مرکزی هم انحصار خودش را برداشته و به کسی که میخواهد سکه تحویل بگیرد و شمش به بانک مرکزی بدهد؛ سکه تحویل دهد که با این روند، دیگر محدودیت عرضه دیگر در دست بانک مرکزی نباشد. هزاران تاجر میتوانند سکه بانکی به بازار عرضه کنند. البته ما در حال مذاکره با بانک مرکزی هستیم. انشاءا... اگر بتوانیم با بانک مرکزی توافق کنیم که این بانک شمش گرفته و سکه تحویل دهد، در نتیجه عرضهکنندگان سکه در بازار بسیار متنوع شده و این بازار را سیال خواهند کرد.
فکر میکنید بازار کالا بتواند بهزودی در مقابل بازار سهام، از نظر حجم معاملات عرض اندام کند؟
نه؛ هنوز راه درازی دارد. ما در حال حاضر به شرکت بورس کمک میکنیم تا بتوانیم فیوچر سهام را هم راهاندازی کنیم. الان هم یک کمیته مشترک در شرکت بورس اوراق بهادار وجود دارد، که اگر فیوچر سهام شروع شود، میتواند با سرعت بیشتری رشد کند. باید بازار فیوچر سهام شکل بگیرد تا بازار کالایی ما از انحصار درآید. انحصارات مختلفی که درحال حاضر بازار کالایی ایران دارد به هر حال سیستم دولتی بوده است؛ با این وجود، در حال عبور از سیستم دولتی به سیستم رقابتی هستیم و در عینحال، با محدودیتهایی در این زمینه روبهرو هستیم. کش و قوسها و قوانین متعددی برای تنظیم و کنترل بازار داریم؛ به هر حال در این بازار رقابتی، آزادسازی کالا به نحو کامل انجام نشده است. برای توسعه بیشتر این بازار باید از مسیر طرح تحول اقتصادی عبور کنیم که هماکنون مباحث آن در مجلس در حال پیگیری است.
به دلیل اینکه سهام سالها و دهههاست که در ایران معامله میشود، بخش تحلیلگری پیشرفتهای نیز دارد. یعنی موسسههای مختلفی بهوجود آمدهاند و معاملات آن را تحلیل میکنند. کارگزاریها در این زمینه فعالند، بهطور مثال هرکس میخواهد سهام شرکت ملی مس را بخرد، قیمتهای مس را پیگیری میکند یا آنها که از شرکتهای تولیدکننده، محصولات برقی میخرند، به دلیل اینکه مواد اولیه مس است، خیلی برایشان مهم است که پیگیر قیمتهای جهانی شوند. تمام تحلیلها از موسسههای بینالمللی اخذ میشود. ما تحلیل مس داخلی یا تحلیل طلا، بهصورت پیشرفته نداریم. بهنظر میرسد بورس کالا میخواهد در این زمینه پیشقدم شود و برای مثال تحلیلهای جهانی طلا را ارائه کند. طی شش ماه آینده فکر میکنید طلا به چه سمت و سویی میرود؟
در دنیا کارشناسان بورس اجازه ارائه تحلیل ندارند. چون موضعگیری تلقی شده و ممکن است مشتریان و معاملهگران گمراه شوند و بعد در این باره ادعا کنند. بله تحلیلگران جنبیاش، اجازه چنین کاری دارند. هماکنون بازار سهام نیز همینطور است. شرکت بورس بهادار تحلیل نمیدهد، درواقع حق موضعگیری ندارد. ما هم نمیتوانیم اطلاعات را به این صورت به بازار ارائه دهیم. ضمن اینکه برای خودمان تحلیل داریم ولی نباید این تحلیل را به بازار ارائه کنیم. شرکتهای جنبی وجود دارند که تحلیلهای کالاها را انجام میدهند اما خود بورس کالا اجازه چنین کاری ندارد. درواقع هیچ بورسی در دنیا اجازه چنین کاری را ندارد.
به هر حال بورس کالا یا بازار کالا، بازاری است که متخصصان خاص خود را دارد. بازار روی، بازار مس، بازار فولاد خصوصی هستند. اینها دلالهای خصوصی بین خودشان را دارند. برای مثال در این بازارها 000/17 مشتری مصرفکننده داریم. اما در بورس بهادار 000/000/3 مشتری وجود دارد. وقتی بازار کالا نیز به میزان بازار سهام در کشور رشد کند، نیاز به تحلیلگری نیز بیشتر احساس خواهد شد و این امر گسترش خواهد یافت.
فعالان بازار سرمایه ما، چون در این بازار، صندوقهای سرمایهگذاری مشترک هم فعال شدهاند، برای کاهش ریسکشان در کالاهای مختلفی سرمایهگذاری میکنند. آیا بخشی از سرمایه این صندوقها وارد بازار کالا شده است؟
در بازار کالا، نمیتوانیم برای ورود هیچکس محدودیتی بگذاریم. نباید مشتری را دستهبندی کنیم. درواقع هرکس که وارد بازار ما شود، میتواند فعالیت کند.
میخواهم بدانم بازار کالا، چقدر بین حرفهایهای بازار سرمایه، گستردهشده است؟
هنوز چندان شاهد حضور فعالان حرفهای بازار سرمایه در این سطح نیستیم.
درمورد معاملات اسپات (Spot) و همچنین درمورد بازار کالا توضیح دهید.
پایه معاملات فیوچر و آپشن و مشتق آنها، بازار سلف و بازار اسپات است. بیش از 99درصد معاملات دنیا در بازار سلف انجام میشود. پایه کل بازارهای دنیا، چه در فیوچر و چه در کالا، بازار سلف است. چون معاملات سلف هم یک روش پوشش ریسک و هم تامین مالی است. یعنی سلف این دو خصوصیت را با هم دارد. درواقع هیچ روش دیگری این خاصیت را ندارد چون کسی که الان سلف میفروشد همزمان قیمت را برای مدت سلف تثبیت و تعیین میکند. به این ترتیب دریافت و پرداخت انجام شده و طرفین خود را برای انجام معامله واقعی بیمه میکنند. معاملات سلف با کمک ضمانتنامههای بانکی انجام میشود و معاملهگران به این دلیل، حضور پررنگی در بازار معاملات سلف دارند.
درنتیجه این معامله، مورد استقبال ویژه بازار است. 85درصد معاملات ما نیز در ایران، معاملات سلف است که استقبال خوبی هم دارد.
آیا در حال حاضر بیشتر معاملات سلف در حوزه محصول فولاد است؟
بله، ضمن اینکه فرآیند تأمین مالی و پوشش ریسک بهصورت همزمان در این بازار انجام میشود. فیوچر نیز پایهاش، پایه سلف است با ویژگیهای خاص خودش، که در حال انجام است. بازار بورس ما هم مبتنی بر همین اصل است.
راجع به معاملات اسپات و سوآپ هم توضیح دهید.
سوآپ هم اکنون میتواند معامله کند، منتهی مشتریهای انرژی بیشتر از منطقه آسیای میانه هستند که بنزین یا گازوئیل یا نفت کوره یا اقلام دیگر میخرند، به شرکت نفت تحویل داده و در مبادی خروجی کشور تحویل میگیرند. علت اینکه سوآپ را در حال حاضر نمیتوانیم معامله کنیم، این است که مشتری آن را معامله نمیکند دلیل آن هم اینست که در حال حاضر ما انحصارا وقتی محصولی را برای فروش میآوریم باید آن را به شرکت نفت بفروشیم، چون نفت هنوز در انحصار دولت و شرکت نفت است، پس معاملات خصوصی نفت نخواهیم داشت. بنابراین نمیتواند هنوز بورسی شود. ضمن اینکه بستر ما برای انجام معاملات سوآپ، آماده است ولی تا زمانی که انحصار نفت در اختیار شرکت نفت است و تنها خریدار و تحویل گیرنده، اوست، محدودیت معاملات سوآپ وجود خواهد داشت. بعد از آن معاملات نقدی است که 15-10درصد معاملات ما، از این دستهاند.
معاملات مسی هم از طریق بورس، بسیار پایین است. در معاملات بورس، بیشتر سلف حرف اول را میزند.
در بحث حضور خارجیها در بورس کالا میدانیم که بازار سهام ما موفق نبود. در جذب سرمایهگذاریهای خارجی نیز هنوز ارتباطی با بورس دنیا نداریم. سهامی آنجا عرضه نکردیم و سهامی هم از آنجا نیامده است تا عرضه شود. ولی بورس کالا به دلیل اینکه مصرفکنندههای واقعی و خارجیها هم در آن حضور دارند و به دلیل کمبود آلومینیوم در کشور خیلی بیشتر با خارجیها در ارتباط بود. درحال حاضر وضعیت در فلزات، کشاورزی، نفت و ... به چه شکلی است؟
الان وضعیت خوب است. استقبال خارجیها هم بیشتر شده است. هم عرضهکننده و هم خریدار. در حال حاضر خارجیها در معاملات فروش فرآوردههای نفتی پتروشیمی که در کیش در حال انجام است، سهم دارند. خارجیها استقبال میکنند که بیشتر از گذشته هم شده است. این نسبت خوبی است و مشکل خاصی نداریم.
کارگزار خارجی هم مستقر است؟
ما برای استقرار کارگزاران خارجی تقاضا دادیم. وزیر محترم دارایی هم در جلسه پیش موافقت کردند. قرار شد که سازمان بورس ترتیب حضور کارگزاران خارجی را بدهند که مراحل سازمان بورس آن نیز طی شد. ما برای پذیرش کارگزاران خارجی مشکلی نداریم، همچنین وزارت دارایی هم اعلام کرد که مشکل خاصی نیست. یعنی در شورای بورس تصویب خواهد شد.
پس کارگزاران خارجی از طریق کارگزارهای داخلی معامله میکنند؟
بله.
آیا بیشتر کارگزاران از منطقه خلیجفارس هستند؟
نه؛ از همه جای دنیا هستند. در حال حاضر شرکتهای خارجی که پذیرفته شدهاند از کشورهای مختلف در اینجا کالا عرضه میکنند. تجار هم در این میان فعالیت میکنند
هماکنون بیشترین معاملات از طریق بورس کالا انجام میشود، برای مثال محصولات پتروشیمی ما اکثرا صادراتی است. درحال حاضر آیا کالا در قالب بورس تعریف میشود یا نه؟ یا اینکه کماکان شرکتهای مبدأ با فروشنده خارجی و... قرارداد میبندند؟
نه؛ این کار هماکنون از طریق کیش انجام میشود. ما لیست بیش از 40 شرکت فعال خارجی در معاملات حوزه فولاد، مس و پتروشیمی را در اختیار داریم.
بورس نفت مبدأ خلیجفارس، کدام کشور است؟
فقط دبی دارد که بیشتر سهام آن یعنی حدود 50درصد در اختیار بورس آمریکا است که دو سال پیش افتتاح شد.
ساختمان بورس نفت درکیش از سال 81 شروع به کار کرده بود؟
بورس نفت ایران از سال 79 مجری داشت.
آیا این تأخیر ضربه به ما ضربه زد؟ و با این روند، بورس دبی از ما پیش افتاده است؟
درباره بحثهای غیر نفتیاش ما در جریان هستیم. در بهمنماه 86 که دولت بورس را به ما واگذار کرد، آن را یک ماهه راهاندازی کردیم.
در حال حاضر کار در دست اقدام و برنامه بسیاری داریم. بهعنوان مثال (برنامه موبایل تریدینگ) که هماکنون دو فاز آن فعالیت میکند. فاز سه آن هم، باید با همکاری ساتنا انجام شود.
